AmakuruIbidukikije

Uko imidugudu irikubakwa mu Gakenke na Kirehe irigufasha abaturage kongera ubushobozi bwo guhangana n’imihindagurikire y’ibihe

Mu turere twa Gakenke na Kirehe, gahunda yo gutuza abaturage mu midugudu ituwe ku buryo bwateguwe neza,iirimo gufungura amarembo y’amahirwe mashya agamije kuzamura imibereho y’abaturage, kubegereza serivisi z’ibanze no kubafasha guhangana n’ingaruka z’imihindagurikire y’ibihe.

Iyi midugudu iri gutezwa imbere binyuze mu mushinga w’Ikigo cy’Igihugu cyo Kubungabunga Ibidukikije (REMA) witwa Ecosystem/Landscape Approach to Climate Proof the Rural Settlement Programme of Rwanda, uzwi nka LDCF3.

Uyu mushinga ugamije kurenga igitekerezo cyo guha abaturage aho kuba gusa, ugahuza ibikorwa by’iterambere ry’imibereho n’ubukungu n’ingamba zo kurengera ibidukikije no kongera ubushobozi bw’abaturage bwo guhangana n’imihindagurikire y’ibihe.

Ushyirwa mu bikorwa ku bufatanye na REMA, Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Imiturire (RHA) n’uturere twa Gakenke na Kirehe, ku nkunga y’Ikigega Mpuzamahanga cy’Ibidukikije (GEF) na Porogaramu y’Umuryango w’Abibumbye Ishinzwe Iterambere (UNDP).

Iyi midugudu irimo ibikorwa bitandukanye birimo agakiriro, uburyo bwo gufata no kubika amazi y’imvura, ubworozi, ibigo mbonezamikurire y’abana bato (ECD) n’ubuhinzi bukorerwa muri za serres. Ibi bikorwa byitezweho gufasha abaturage kongera umusaruro, kwihangira imirimo, kunoza imirire no kubona serivisi z’ibanze bitabasabye gukora ingendo ndende.

Kimwe mu biranga iyi midugudu ni uguhuza ibikorwa by’ubukungu, imibereho myiza n’iterambere ry’abaturage ahantu hamwe. Ubu buryo bufasha abaturage kubona aho bakorera ibikorwa bibinjiriza amafaranga, guhinga, kororera no kubona serivisi zita ku bana, bityo bikabongerera amahirwe yo kwiteza imbere.

Mu mudugudu wa Muzo, mu Karere ka Gakenke, harimo kubakwa agakiriro kagenewe gufasha abaturage gukora ibikorwa by’ubukorikori, ubucuruzi buciriritse n’indi mirimo ibyara inyungu. Mu Karere ka Kirehe ho, uyu mushinga urimo kubaka Imigongo Hub, ikigo kizafasha abaturage kumurika no gucuruza imigongo, ubuhanzi gakondo bw’u Rwanda bugaragaza umwihariko w’umuco nyarwanda. Hanateganyijwe ahantu hagenewe gucururizwa kugira ngo ibikorwa by’ubukungu bikorerwa muri iyi midugudu birusheho gutera imbere.

Agakiriro ni kimwe mu bikorwa biteganyijweho kugira uruhare mu guhanga imirimo, guteza imbere ubumenyingiro no kongera amafaranga yinjira mu ngo. Gahunda nk’izi kandi zitanga amahirwe ku banyabukorikori n’abikorera bato yo kunoza ibyo bakora, kongera umusaruro no kwagura amasoko.

Iragena Jean Felix, utuye mu mudugudu wa Muzo mu Karere ka Gakenke, avuga ko agakiriro kari kubakwa gashobora kuzagira uruhare rukomeye mu kuzamura imibereho y’abaturage, by’umwihariko urubyiruko.

Yagize ati: “Agakiriro niramuka karangiye, tuzabona amahirwe ibihumbi yo kwiteza imbere, cyane cyane urubyiruko. Turashimira REMA n’abandi bafatanyabikorwa bagize uruhare muri uyu mushinga, by’umwihariko Perezida wacu, Nyakubahwa Paul Kagame, ku miyoborere myiza ari na yo shingiro ry’iri terambere.”

Uretse ibikorwa by’ubukungu, gushyiraho ibigo mbonezamikurire y’abana bato (ECD) na byo ni imwe mu ngamba zigamije kunoza imibereho y’imiryango. Ibi bigo bifasha abana gukura neza no kubona uburere bubategurira kwiga, mu gihe ababyeyi n’ababarera, cyane cyane abagore, babona umwanya wo gukora indi mirimo ibinjiriza amafaranga.

Jeannette Ufitinema, utuye mu mudugudu wa Muzo, avuga ko kuva ikigo mbonezamikurire y’abana bato cyuzura, ababyeyi babonye umwanya wo gukora imirimo itandukanye batagihangayikishijwe no gusiga abana mu rugo bonyine.

Yagize ati: “Ntabwo tukigira impungenge zo gusiga abana bacu mu rugo. Kuva ECD yarangira, ababyeyi bose bajyana abana babo muri icyo kigo, bityo bakabona umwanya wo gukora indi mirimo ibinjiriza amafaranga nta kibazo.”

Ubworozi na bwo ni kimwe mu bikorwa biteganyijwe gufasha abaturage kongera no gutandukanya amasoko y’amafaranga binjiza. Iyo bukozwe neza, hifashishijwe uburyo bukwiye bwo kwita ku matungo no kubona amasoko, bushobora kongera ubushobozi bw’imiryango bwo kwihaza mu biribwa, kunoza imirire no kugira umutungo uyifasha mu bihe bikomeye by’ubukungu.

Imihindagurikire y’ibihe ikomeje kugira ingaruka ku mibereho y’abaturage bo mu byaro, cyane cyane binyuze mu guhindagurika kw’imiterere y’imvura, amapfa n’ibindi biza byangiza ibikorwa by’ubuhinzi. Ibi bishobora kugabanya umusaruro w’ibihingwa, bikagira ingaruka ku biribwa no ku mafaranga imiryango yinjiza.

Imidugudu iri gutezwa imbere muri uyu mushinga irimo ibikorwa bigamije gufasha abaturage gucunga neza umutungo kamere no kongera ubushobozi bwo guhangana n’izo ngaruka.

Harimo uburyo bwo gufata no kubika amazi y’imvura, bushobora gufasha mu gukoresha neza amazi aboneka, haba mu bikorwa byo mu ngo no mu bikorwa bibyara umusaruro. Ibi kandi bishobora kugabanya ingaruka z’ibura ry’amazi mu bihe by’izuba, igihe cyose ibigega bifite ubushobozi buhagije kandi amazi abitswe acungwa neza.

Mu rwego rw’ubuhinzi, hari kubakwa za serres zizafasha mu guhinga imyaka mu buryo butuma umuhinzi agenzura neza bimwe mu by’ingenzi bigira uruhare mu mikurire yayo. Iyo bikozwe neza, bishobora gufasha kongera umusaruro, gukoresha amazi n’ubutaka neza no kubona umusaruro mu buryo bwizewe kurushaho.

Guhuza ibikorwa byo gufata amazi y’imvura, ubuhinzi bugendera ku miterere y’ikirere n’ubundi buryo bwo kwinjiza amafaranga bigaragaza akamaro ko gutegura imiturire y’icyaro hitabwa ku mihindagurikire y’ibihe. Ubu buryo bushobora gufasha abaturage kugabanya ibyago biterwa n’ihindagurika ry’ikirere no kurushaho kwigira mu bukungu.

Usibye ibikorwa remezo na serivisi bigamije kunoza imibereho y’abaturage, ishyirwaho ry’iyi midugudu mu Karere ka Gakenke ririmo no guhanga imirimo ifasha abaturage kwinjiza amafaranga, by’umwihariko urubyiruko n’abagore.

Abantu barenga 600, barimo abagore n’urubyiruko, bari mu mirimo ya buri munsi ijyanye no kubaka iyi midugudu no gushyiraho ibikorwa bitandukanye biyigize.

Kuri bamwe mu bakobwa bakiri bato, iyi mirimo yabaye isoko y’amafaranga abafasha kwigurira ibyo bakeneye, kugura amatungo magufi no kongera ubushobozi bwo kwigenera icyerekezo cy’ubuzima bwabo.

Bayisenge Josiane, ufite imyaka 20, na Iradukunda Sandrine, ufite imyaka 18, bavuga ko bamaze igihe bakora muri ibi bikorwa, aho Bayisenge amaze umwaka umwe, naho Iradukunda akaba amaze umwaka n’igice.

Bombi bahamya ko amahirwe bahawe yo gukora yabafashije kunoza imibereho yabo no gutangira gushora amafaranga mu bikorwa bishobora kubabyarira inyungu mu gihe kiri imbere.

Bayisenge yagize ati: “Kuba narahawe akazi muri uyu mushinga byangiriye akamaro. Nabashije kugura amatungo magufi arimo ingurube n’intama, kandi ubu nshobora gukemura ibibazo byanjye ntategereje ko hari undi ubimfashamo.”

Ku ruhande rwa Iradukunda, umushahara ahabwa buri gihe wamufashije kwita ku byo akenera no gushora amafaranga mu bworozi agamije kunoza imibereho ye.

Yagize ati: “Abakobwa bakiri bato tugira ibyo dukenera byinshi. Akenshi tuba dukeneye imyambaro, amavuta yo kwisiga n’amafaranga yo gukoresha mu buzima bwa buri munsi. Njye mpembwa buri gihe, kandi ibyo byamfashije kugura amatungo arimo kumfasha kuva mu bukene.”

Amafaranga aba bakobwa binjiza abongerera ubushobozi bwo kwigira mu bukungu no gufata ibyemezo bijyanye n’ubuzima bwabo badashingiye cyane ku bandi.

Uwineza Yvonne, ufite imyaka 19, avuga ko kubona amafaranga yinjiza ku giti cye byamufashije kugabanya ibyago byo gukoreshwa n’abashobora kumushukisha ubufasha bw’amafaranga kugira ngo bamuhatire kwishora mu mibonano mpuzabitsina atifuza.

Yagize ati: “Nta mugabo ushobora kunkoresha uburiganya ngo anyonone ubuzima, kuko akazi nahawe n’uyu mushinga gatuma nshobora kwigurira ibyo nkeneye. Nta muntu ushobora kunshora mu ihohoterwa rishingiye ku gitsina, kuko nshobora kwikemurira ibibazo by’amafaranga.”

Yasabye abandi bakobwa kutirengagiza amahirwe y’akazi atangwa binyuze muri uyu mushinga, avuga ko ashobora kubafasha kwigira, kongera ubushobozi bwabo no kunoza imibereho.

Inkuru z’aba bakobwa zigaragaza ko imishinga y’iterambere ry’icyaro ihangana n’imihindagurikire y’ibihe ishobora gutanga umusaruro urenze kubaka ibikorwa remezo. Iyo itanga n’amahirwe y’akazi, ifasha abagore n’urubyiruko kwinjiza amafaranga, kugura umutungo ubyara inyungu no kongera ubushobozi bwo kwirengera.

Imidugudu iri gushyigikirwa n’umushinga LDCF3 igaragaza uburyo imiturire, serivisi z’ibanze, ibikorwa by’ubukungu no guhangana n’imihindagurikire y’ibihe bishobora gutegurwa ku buryo byuzuzanya.

Gushyira hamwe ibikorwa bitandukanye bifasha abaturage kugira amasoko menshi y’amafaranga, kunoza imirire, kongera ubushobozi bwo kwihaza mu biribwa no kugabanya ingaruka ziterwa n’ibiza bifitanye isano n’imihindagurikire y’ibihe. Binongera amahirwe y’ubufatanye hagati y’abaturage, inzego z’ibanze n’abafatanyabikorwa mu micungire y’ibikorwa remezo no kubungabunga inyungu bibazanira.

Icyakora, kugira ngo iyi midugudu ikomeze gutanga umusaruro mu gihe kirekire, bizaterwa n’uburyo abaturage bazita ku bikorwa remezo, babikoresha neza kandi bakabibungabunga. Ni yo mpamvu ari ingenzi gukomeza kubongerera ubumenyi n’ubushobozi, gufasha abahinzi n’abikorera kubona amasoko, gutanga ubufasha mu bya tekiniki no kubashyira mu igenamigambi n’imicungire y’ibikorwa bibareba.

Ibi ni byo bizafasha guhindura ibikorwa remezo byashyizweho amahirwe arambye yo kwiteza imbere, aho kuba inyubako n’ibikoresho bidakomeza gutanga umusaruro.
Ibyo umushinga LDCF3 urimo gukora mu turere twa Gakenke na Kirehe bigaragaza ko imidugudu ishobora kuba ikirenga ahantu ho gutura, igahinduka igicumbi cy’iterambere ry’imibereho myiza, ubukungu n’ubudahangarwa bw’abaturage ku ngaruka z’imihindagurikire y’ibihe.

Guhuza ibikorwa bibyara inyungu, serivisi zita ku mibereho y’abaturage, amahirwe y’akazi n’ingamba zo gucunga neza umutungo kamere bishobora gufasha imiryango kugira imibereho myiza no kwiteganyiriza ibihe bikomeye.

Mu gihe u Rwanda rukomeje gushyira imbere iterambere ryihanganira imihindagurikire y’ibihe, iyi gahunda igaragaza akamaro ko gushyira abaturage ku isonga mu igenamigambi, no guhuza ishoramari mu bikorwa remezo n’amahirwe yo kwiteza imbere mu bukungu no gucunga neza umutungo kamere.

Icyakora, umusaruro nyakuri w’iyi midugudu ntuzapimirwa gusa ku nyubako n’ibikorwa remezo byashyizwemo, ahubwo uzanashingira ku rugero bizafasha abaturage kunoza imibereho yabo, kubona amahirwe arambye yo kwinjiza amafaranga no kongera ubushobozi bw’imiryango n’aho ituye bwo guhangana n’ingaruka z’imihindagurikire y’ibihe.