Green Gicumbi na Green Amayaga: Imishinga Yabaye Umusingi w’Ubudahangarwa bw’u Rwanda mu Guhangana n’Imihindagurikire y’Ikirere
Mu gihe isi ikomeje kwibasirwa n’ingaruka z’imihindagurikire y’ikirere, u Rwanda na rwo ntirusigaye inyuma mu gushaka ibisubizo birambye byo kurinda abaturage n’ibidukikije. Muri urwo rugendo, imishinga Green Gicumbi na Green Amayaga imaze kwigaragaza nk’inkingi zikomeye zifasha kubungabunga umutungo kamere, gusana urusobe rw’ibinyabuzima rwari rwarangiritse no kongerera abaturage ubushobozi bwo guhangana n’ingaruka z’ibihe bihindagurika.
Ibi byagarutsweho na Faustin Munyazikwiye, Umuyobozi Mukuru Wungirije w’Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Kubungabunga Ibidukikije (REMA), mu kiganiro Environment and Climate Talks cyabereye i Kigali ku wa 3 Kamena 2026.
Yagaragaje ko iyi mishinga iri mu ngamba zatanze umusaruro ugaragara mu kugabanya imyuka ihumanya ikirere no gufasha abaturage kubaka ubudahangarwa bwabo.
Yabitangaje mu muhango wo kumurika raporo eshatu zifatiye runini igihugu mu rugamba rwo guhangana n’imihindagurikire y’ikirere.
Harimo Raporo ya mbere y’u Rwanda ikurikirana ishyirwa mu bikorwa ry’ingamba zo kugabanya imyuka ihumanya ikirere no kumenyera imihindagurikire y’ikirere (BTR1), Isuzuma ry’Ubwugarirane n’Ubudahangarwa bw’Uturere (CCVIA 2025), ndetse na gahunda nshya y’Igihugu y’Imihigo ku Mihindagurikire y’Ikirere kugeza mu 2035 (NDC 3.0).
Raporo ya CCVIA 2025 igaragaza ko Akarere ka Gicumbi kari mu turere twugarijwe cyane n’imihindagurikire y’ikirere, gafite igipimo cy’ubwugarirane cya 0.555.
Ubushakashatsi bwerekanye ko hafi kimwe cya kabiri cy’ingo zo muri aka karere zidafite uburyo bwo kuhira imyaka, mu gihe umubare munini w’abaturage ugikoresha inkwi nk’isoko ry’ingufu zo gutekesha. Ibi bikomeza gushyira igitutu ku mashyamba no guteza isuri.
Imiterere y’imisozi miremire, imvura nyinshi ndetse n’ubucucike bw’abaturage bituma Gicumbi ikomeza guhura n’ibiza birimo inkangu, isuri n’isenyuka ry’ubutaka.
Ku rundi ruhande, Akarere ka Gisagara, gaherereyemo igice kinini cy’Amayaga, ni ko kagaragaza urwego rwo hejuru rw’ubwugarirane mu gihugu, gafite igipimo cya 0.690. Abaturage baho bakomeje guhura n’ingaruka zirimo igabanuka ry’umusaruro w’ubuhinzi, gukama kw’amasoko y’amazi, iyangirika ry’ubutaka ndetse n’ihindagurika rikabije ry’imvura.
Mu rwego rwo gukemura ibyo bibazo, imishinga Green Gicumbi na Green Amayaga yashyizweho hagamijwe gusubiranya urusobe rw’ibinyabuzima rwangiritse no kongera ubudahangarwa bw’abaturage.
Ibikorwa byayo byibanda ku gutera amashyamba no kongera ibiti by’imbuto n’iby’ubwubatsi, gusana ubutaka bwangiritse hakoreshejwe amaterasi n’ubundi buryo bwo kurwanya isuri, kubungabunga ibibaya n’inkengero z’imigezi, guteza imbere ubuhinzi buhangana n’imihindagurikire y’ikirere, gukwirakwiza ikoranabuhanga ry’ingufu zisukuye no guteza imbere ibikorwa bibyara inyungu bitangiza ibidukikije.
Faustin Munyazikwiye yavuze ko ibikorwa by’iyi mishinga byagaragaje impinduka zifatika mu myaka itandatu ishize, haba mu kubungabunga ibidukikije no kuzamura imibereho y’abaturage.
Yagize ati: “Umushinga munini wa Green Gicumbi wubatse ubudahangarwa ku buryo bufatika mu Karere ka Gicumbi mu gihe cy’imyaka itandatu ishize. Iyo urebye igice cy’Amayaga ukabona umushinga munini REMA yashyize mu bikorwa ifatanyije na Minisiteri y’Ibidukikije n’izindi nzego cyane cyane iz’ibanze, na wo wari gahunda y’imyaka itandatu, ubona ko hari ibintu byinshi byahindutse muri ako gace.”
Yakomeje asobanura ko ibikorwa birimo gutera ibiti ku buso bunini, gukwirakwiza ikoreshwa ry’ibicanwa bisukuye ndetse no guhindura amashuri n’ibindi bigo byakoreshaga inkwi bikajya ku ngufu za gaz, byagize uruhare rukomeye mu kongera ubudahangarwa bw’abaturage no kugabanya imyuka ihumanya ikirere.
Ati: “Iyo urebye ibiti byatewe, guhindura ibicanwa, amashuri n’ibindi bigo byavuye ku gukoresha inkwi bikajya gukoresha gaz, usanga ibyo byose bifasha uturere dutandukanye kongera ubudahangarwa no kugabanya ingaruka z’imihindagurikire y’ikirere.”
Raporo ya BTR1 na yo igaragaza ko urwego rw’amashyamba n’imikoreshereze y’ubutaka ari rwo rwonyine mu Rwanda rwinjiza mu kirere imyuka mike kurusha iyo ruyikuramo. Ibi bisobanura ko ibikorwa byo kongera amashyamba, gusubiranya ubutaka bwangiritse no kubungabunga urusobe rw’ibinyabuzima bifite uruhare rukomeye mu kugabanya imyuka itera ubushyuhe bw’isi.
Imibare iri muri raporo nshya kandi igaragaza ko ubwugarirane bw’u Rwanda ku ngaruka z’imihindagurikire y’ikirere bwiyongereye mu myaka irindwi ishize. Igipimo rusange cyazamutse kiva kuri 0.395 mu 2018 kigera kuri 0.524 mu 2025.
Hagati ya 2014 na 2023, ibiza bifitanye isano n’imihindagurikire y’ikirere byahitanye abantu 1,595, bikomeretsa 2,368, byangiza cyangwa bisenya inzu zisaga 62,000, ndetse byangiza hegitari zirenga 38,000 z’ubutaka bwari buhinze. Inkangu zonyine zahitanye abantu 425 zinasenya inzu zigera kuri 5,970.
Gahunda nshya y’u Rwanda y’Imihigo ku Mihindagurikire y’Ikirere (NDC 3.0) iteganya gukomeza kongera ubushobozi bw’igihugu bwo guhangana n’ingaruka z’imihindagurikire y’ikirere kugeza mu 2035, hibandwa ku kongera ikoreshwa ry’ingufu zisubira, kubungabunga umutungo kamere no guteza imbere ibikorwa by’iterambere birengera ibidukikije.
Munyazikwiye yagaragaje ko nubwo hakiri imbogamizi zirimo ubushobozi buke bw’amikoro n’ibikoresho, imishinga nka Green Gicumbi na Green Amayaga yerekanye ko ibisubizo bishingiye ku kubungabunga urusobe rw’ibinyabuzima no guha abaturage uruhare bifite ubushobozi bwo gutanga umusaruro urambye.
Yashimangiye ko gukomeza kubungabunga amashyamba, gusana ubutaka bwangiritse, gucunga neza umutungo w’amazi no gufasha abaturage kumenyera imihindagurikire y’ikirere ari imwe mu nkingi z’ingenzi zizafasha u Rwanda kubaka ubukungu butangiza ibidukikije ndetse n’igihugu gifite ubudahangarwa ku ngaruka z’imihindagurikire y’ikirere.




Inkuru ya ISINGIZWE Eduque
